Brykczyński Stefan (1847–1934), powstaniec z r. 1863, technolog, działacz chrześcijańsko-narodowy i publicysta. Urodzony we wsi Ossa (pow. opoczyński) z ojca ziemianina, Stanisława, i matki, Wandy z hr. Zamoyskich. Kształcił się początkowo w domu a następnie w Instytucie szlacheckim w Warszawie. Za uczestniczenie z kokardą na ramieniu w pogrzebie pięciu poległych (3 III 1861) zmuszony Instytut opuścić, przeniósł się do liceum w Lublinie. Tu go zastały wypadki 1863 r. Wstąpił naprzód do partii Czerwińskiego a następnie Żalplachty-Zapałowicza. Ranny w bitwie pod Mołozowem, zdołał dostać się do Lwowa. Tu zetknął się ze swym najstarszym bratem, Stanisławem, który go wkrótce wyprawił do Nałęczowa, gdzie przebywała ich matka. Po wyzdrowieniu, mimo protestu rodziny, przyłączył się do oddziału Ćwieka (Teodora Cieszkowskiego), a zamianowany adiutantem, dzielił losy tego oddziału, walcząc pod Tyszowcami, Tuczempami, Wirem, Puławami i Panasówką. Po powstaniu udało mu się pozostać w kraju i ukończyć gimnazjum w Lublinie. Za udział w tajnej pracy oświatowej został zesłany na Syberię, lecz w czasie podróży uratował z topieli życie konwojującemu go sołdatowi, za co został ułaskawiony. Wrócił do Warszawy, gdzie się zapisał do Szkoły Głównej, na wydział matematyczno-fizyczny. Wyższą szkołę technologiczną ukończył w Petersburgu. Mając zakazany pobyt w Królestwie, pracował długie lata jako dyrektor cukrowni na Podolu rosyjskim a następnie jako właściciel młyna parowego w gub. czernichowskiej. W r. 1884 ożenił się w Krakowie z Anną Pietraszkiewiczówną, córką Ksawerego, długoletniego wygnańca kaukaskiego. W r. 1903 został wysłany przez rząd rosyjski w charakterze rzeczoznawcy do Turkiestanu dla zbadania, czy tamtejsza gleba nadaje się do masowej uprawy buraków cukrowych. Wojna rosyjsko-japońska i choroba oczu, wskutek nieszczęśliwego wypadku, przerwały tę pracę. Działał odtąd w Warszawie w organizacjach chrześcijańskich robotników w charakterze oświatowego prelegenta, wygłaszając około 1000 pogadanek i wydając kilka popularnych broszurek. Za tę działalność kazano mu wyjechać za granicę. Osiadł więc u kuzynów w Galicji wschodniej i zajął się gospodarstwem rolnym. Po odbudowie niepodległości Polski, jako podporucznik-weteran W. P., odznaczony został krzyżem niepodległości z mieczami, krzyżem waleczności i krzyżem pamiątkowym w 70. rocznicę powstania styczniowego. Umarł w Zakładzie Helclów w Krakowie 27 V 1934.
Obok popularnych broszurek jak: O cholerze (W. 1906), O korzyściach z nauki i czytania dobrych książek (W. b. r. w.), W palącej kwestii. Pogadanka o średnich zakładach naukowych (Płock 1911), ogłosił B. drukiem Moje wspomnienia z r. 1863 z rys. K. Górskiego (W. 1908), które doczekały się trzech wydań.
Maliszewski J., Powstanie styczniowe. Notatki biograficzne uczestników, W. 1932; Żywe pomniki bohaterstwa, ostatni z 1863 r., W. 1933; Sokulski J., Jeden z ostatnich (nekrolog Stefana B-go w »Czasie«, nr 152 z 5 VI 1934).
Justyn Sokulski